BİR TEMAS DENEMESİ:
KADININ İNSAN HAKLARI NEDEN
GEREKLİ?
Av. Handenur
DAYICA[1]
Hukukun binlerce yıllık tarihi
içinde son bin yılda kümülatif bir ilerlemeye sahip insan hakları paradigması,
II. Dünya Savaşı’nın yıkıcı etkileriyle birlikte tüm dünyaya yayılan bir
değerler dizisi hâlini almıştır. Ancak bu tarihsel birikim, insanlığın tüm
özneleri için aynı doğrusal çizgide ilerlememiştir. Tarım devrimiyle birlikte
yerleşik yaşama geçilmesi üzerine derinleşen, antropolojik çalışmalarda tüm
kültürlerde ortak bağıntıları bulunduğu gözlenen toplumsal cinsiyet eşitsizliği
ve kadının erkek karşısında ikincilleştirilen konumu, kadınların, insan
haklarına erişiminde bir bariyer oluşturmuştur.
Kadının; kültürel, tarihsel,
ekonomik ve dini gerekçelere dayanılarak ev içi cinsiyet olarak görülmesi,
siyasal ve toplumsal yaşama katılması önünde engellerle karşılaşması Fransız
İhtilali’yle birlikte artık kamusal alana taşınan bir sorun hâline gelmiştir.
Kadınların da erkeklerle aynı haklara sahip olduğunu ve bunun tanınması
gerektiğini her alanda tartışmaya açan kadın mücadelesinin ve feminist hukuk
tartışmalarının neticesinde, 20. Yüzyılın ikinci yarısında “kadının insan
hakları” kavramı bütün dünyaya yayılmıştır.[2]
Kadınlar için toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadınlığa özel (doğum,
annelik, kürtaj gibi) deneyimler ve hak ihlâlleri, hak tartışmalarında 20.
yüzyılın ikinci yarısına kadar görünürlük kazanamamıştır. Klasik eşitlik
ideasına dayanan insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dayanan
mağduriyet ve ihlâller karşısında yetersiz kalmıştır. Bu sebeple insan hakları,
“kadının insan hakları, temel insan haklarıdır” vurgusuyla, toplumsal cinsiyet
eşitliği perspektifinden ele alınmaya başlamıştır.[3]
Neticede kadının insan hakları, insan hakları paradigmasının pratik karşılık
bulması için elzem bir yaklaşım hâline gelmiştir.[4] Bu
metinde insan hakları kavram setinin yanında neden özellikle kadının insan
hakları vurgusuna ihtiyaç olduğu, liberal hak teorilerine sapmadan bazı
köşelere işaret ederek açıklanmaya çalışılacaktır.
ANTROPOLOJİK ÇERÇEVE
İnsanlığın ilk ayak izlerini
görebilmek ve bu adımların hangi anlamlara geldiğini çözümleyebilmek için
antropolojiden yararlanılmaktadır. İlerlemeci bir tarihsel anlayışa dayanmadan
popüler bir söylemle ilkel insan topluluklarını, ilişkilerini ve hukukiliklerini
anlayabilmek için ise disiplinler arası bir yaklaşım olan hukuk antropolojisine
(veya hukuki antropolojiye) başvurulmaktadır. Böylece, binlerce yıl önceki
insanların ilişkilenme biçimlerinin, sosyalleşmelerinin, davranışlarının hukuka
nasıl temas ettiği ya da hukuki çerçeveden nasıl göründüğü çözümlenmeye
çalışılmaktadır. Bütün dünyada bütün toplumların koşut bir davranış örüntüsü
bulunmamakla birlikte kadın-erkek çatışmasının ve kadının tarihsel konumunun
anlaşılabilmesi için bölgesel, kültürel çalışmalar ufuk açıcı olmuştur.
Cinsler arası ayrımın başlangıç noktasını anlamlandırabilmek ve analiz
edebilmek için ilk insanlarda aile, doğum, akrabalık ve klan, topluluk
ilişkilerine bakmak gerekmektedir. Hâlâ büyük bir tartışma konusu olan aile
kavramının kadınlar için tarihsel bağlamdaki ifadesini anlamak, ilk sosyalleşme
ve toplumsallaşma girişimlerinde kadının konumunu anlayabilmek için öncelikli
araştırma konusudur. Antropolojik çalışmalarda ataerkilliğin ve kadının ikincil
konumunun bölgesel farklılıklarla birlikte evrensel nitelikte bir sorun olduğu
tartışılmaktadır. Kimi hukuk-antropoloji çalışmalarında ataerki ve anaerki
konusunda, tarihsel ilerlemenin hangisi lehine olduğuna dair farklı görüşler
bulunmaktadır. [5]
Antropolog Claude Levi-Strauss, akrabalık ilişkilerine dair çalışmalarında
ataerkilliğin insanlık tarihinde temel varsayım olduğunu; ortak ata ve
mitolojik ata (mitos) vurgusuyla bir araya gelen klanlardan müteşekkil ailenin,
kadın mübadelesiyle kurulduğunu söylemektedir. Sigmund Freud’un Totem ve
Tabu’suna telmihle, ensest yasağıyla birlikte değiş-tokuş edilen kadının
toplumsal konumunun ataerkiyi işaret ettiğini ifade etmektedir.[6]
Johann Jacob Bachofen, ilksel dönemde kadınların cinsel sömürüye karşı
anaerkil yaşamı kurduğu bir dönemden ve bu dönemin ataerkil düzenden önceye
tarihlendiğinden hatta tarımsal ve yerleşik düzene geçişin kadınların itkisiyle
gerçekleştiğinden bahsetmektedir, bu döneme ana hukuku dönemi adını vermiştir.
Gelişmişliği ise sonrasında gelen ataerkil döneme bağlamıştır; yani Bachofen’e
göre toplumu geliştiren ve medeni hâle getiren ataerki olmuştur. John Ferguson
McLennan, avcı-toplayıcı dönemde dâhi güç gereksiniminin kadını
ikincilleştirdiğini, kız çocukların öldürülmesiyle azalan kadın nüfusunun
çok-erkekle evlilik sebebiyle soyun anadan ilerlemesi ve anaerkil bir ilerleme
sonucunu doğurduğunu ifade etmektedir. Lewis Henry Morgan da 15 aşamalı evlilik
evrim şemasının başlarında çocuğun anne soyundan tanındığı örnekler iletmiştir.
[7]
Cemal Bali Akal, hukuk felsefesine dair geniş bir soruşturma pratiği olan
“Hukuk Nedir?” kitabında, bir eşitler topluluğu olmayan başlangıç toplumunda
hukukiliği, eşitsiz güç ilişkileri, yasanın uygulanmasında güç kullanımı, bir
iradeye dayanmaksızın biteviye ve bizatihi itaat edilen yasaların (mitoslar)
varlığı çemberinde görebileceğimizi söylemektedir. Ona göre bu eşitsiz güç
ilişkisi, erkeklik ve kadınlık üzerinden kurulmuştur. Ataerkil güç kullanımını,
hukukiliğin başlangıç noktası olarak kabul etmektedir. Bu eşitsiz güç ilişkinin
de mitoslar aracılığıyla yasada istikrar kazanarak kendini meşru kıldığını,
kadınları hükmedilene dönüştürdüğünü söylemektedir. Kadının (cins ya da sınıf
olarak) konumunun, kadın üzerindeki hakimiyetin ve ataerkil iktidara karşı
olana uygulanan şiddetin yasayla kazandığı istikrarın hukukiliğin ilk görünümü
olduğunu yinelemektedir. Akal, yasanın öncüllerini ise mitoslarda aramaktadır.
Mitoslar, toplulukların yaşamı ve ona dair her şeyi anlamlandırma çabasıyla var
ederek inandıkları kaynağı belirsiz, her nesilde yeniden üretimle itaat edilen
sözlerdir. Ataerkil güç eşitsizliğine dayanan hukukilikte, bu güç eşitsizliğini
yasalara bağlandığı ilk adım olan mitosların ikisinden söz etmektedir: totem
hayvanını yeme yasağı ve ensest yasağı. Totem hayvanı yeme yasağı, ataerki
bağlamında babalarını yiyen oğullar mitiyle (ilk iktidar babanın, yerini almak
isteyen oğullar tarafından öldürüldüğü ancak bu ölümden sonra elde edilen güçle
babanın ölümüne dair yasın iç içe geçtiği mitik anlatım) açıklanacaktır. Ensest
yasağının kaynağı, ilk güç/iktidar figürü olan babaya ait olan anneye duyulan
arzunun baskılanmasıyla, Oidipus kompleksiyle belirgin hâle gelecektir. Bu yasa
kadının farklı topluluklar, aileler, klanlar arasında değiş tokuş edilmesi
sayesinde/yüzünden sosyalliğin başlangıç vesilesi sayılmıştır. Akal bir adım
daha ileri giderek ataerkil toplumun varlık nedeninin bu mitosa dayanan değiş
tokuşta yattığını iddia etmektedir.[8]
Antropoloji çalışmalarında, anaerkilliğe dair izlerden söz edilen
çalışmalar bulunsa da kadının antropolojideki konumu 20. yüzyılın ikinci
yarısında feminist antropolojinin güçlenmesiyle ortaya çıkmıştır. Feminist
antropoloji, sosyal bilimlerin her alanında olduğu gibi antropoloji
çalışmalarında da olay ve olguların (erkek gözlemcinin ve bilgi aktarımı
yapmayı üstlenen erkeğin) eril bakış açısıyla ele alındığına dair itirazla
birlikte kadının ilk(el) toplumlardaki konumunu, çeşitli kültürler bağlamında toplumsal
cinsiyet, regl-doğum gibi kadınlık deneyimleri ekseninde incelemiştir. Sherry
Ortner, Michelle Zimbalist Rosaldo ve Rayna Rapp Reiter kadının ikincil
konumunun evrensel niteliğine dikkat çekmiştir. Ortner, kültür ve doğa
ayrımıyla birlikte kadının fizyolojik sebeple doğaya yakın görülmesinin,
doğanın olumsuz ve ilkel bir anlam kazandığı yaklaşımda, kadını
ikincilleştirdiğini ifade etmiştir. Rosaldo, kadın-erkek arasındaki evrensel
asimetrinin kaynağının, erkeğin, ekonomik faaliyetle ilişkilendirmesi ve bu
faaliyetlerin baskın biçimde daha önemli görülmesinde olduğuna dikkat
çekmiştir. Reiter, kamusal alan-özel alan ayrımında kadının özel alanla (ev,
akrabalık) bağdaştırılmasının, kamusal alanın devletle bağıntısı sebebiyle özel
alandan üstün tutulmasının kadının ikincil konumuna sebep olduğunu ifade
etmiştir.[9]
Kadının konumuna dair antropolojik tartışmalar; kültür, inanç, mitos,
biyolojik vb. sebeplerle ataerkinin toplumsallaşmada başat rolüne işaret
etmektedir. Anaerkil topluluk örnekleri sunan antropologlar dahi ataerkiyi
ilerlemecilikle eş tutmuş ya da gözlemleri erkek bakış açısı referansıyla
sunmuştur. Kadınlığa dair deneyimler feminist bakış açısıyla yeniden
yorumlandığında, kadın aleyhine büyüyen eşitsizliğin tarihsel izlerine işaret
etmektedir. Antropolojik çerçeve, güncel hukuk tartışmalarında dahi büyük yere
sahip ataerkinin ilk rastlandığı yeri gösterebilmek adına önem arz etmektedir.
BAZI VİRAJLAR
Hukukun
insanlıkla paralel tarihinde, farklı bölgelerde, farklı kültür ve inanç eksenli
hukuk sistemlerinde temel bir ortak nokta görülmektedir: hukukun, erkek egemen
bakış açısıyla erkeği “insan” kabul eden bir anlayışla kurgulanması. Antik
hukuk sistemlerinden çok yakın bir tarihe kadar hukuk, erkekleri muhatap alan
bir dilde ve eksende kökleşmiştir. Dünyanın yarısını oluşturan kadınlar ise
istisnai durumlarda, genellikle de bir erkekle bağlantılı olarak hukukun konusu
olmuştur.
Medeniyet, sanat ve demokrasi
tartışmalarında yıldızlı örnek olarak sunulan ve kadını mitolojik anlatılarda
doğurganlık ve annelikle eş pozisyonda kutsal sayan Antik Yunan medeniyetinin
kamusal alanları yalnızca hür erkeklere açık kabul edilmiştir.[10]
Demokrasinin doğrudan hâli kabul edilen agora tartışmaları, salt özgür
erkeklerin varlığına ve temsiline dayanmıştır. Modern hukuk sistemlerinin
öncülü olan Roma’da kadınlar, aile reisinin adeta eşyası olarak görülmüştür.
Kamusal alanda görev almaktan çok daha geride ev içerisindeki konumları dahi
hukukla eşitsiz bir düzleme çekilmiştir.[11] Dine
dayanan hukuk sistemlerinde ise kadın, bir erkekten (baba) başka bir erkeğe
(koca) tabi olan, değiş-tokuşu tartışılan bir meta gibi değerlendirilmiş;
evlilik, miras, çocuğun soybağı, boşanma gibi konular erkekler lehine
düzenlenmiştir. Erkeğin kamusal, siyasal, kültürel iktidarı doğal kabul
edilirken kadın hukuk nezdinde de annelik ve evlilik çerçevesinde ele
alınmıştır.
Fransız İhtilali’nden sonra
kadınların ilk kez ulusal ve kamusal alanda yankılanan eşitlik talepleri, o
günden bugüne kadın mücadelesinin hukukta nasıl karşılık bulacağına dair önemli
bir referans noktası olmuştur. Olympe de Gouges’in 1789’da Fransa Ulusal
Meclisi tarafından ilân edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’nin kadınları
yok saydığına, erkeklere hitaben yazıldığına dair eleştirilerle 1791 yılında
yayımladığı Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, kadınların eşitlik
mücadelesinin ilk yaygın temsil belgesi niteliğini taşımaktadır. Gerçekten de
İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi, “insan” sözcüğünü erkekle eşitlemiş ve tüm
hakları erkeklere özgülemiştir. Monarşiye karşı mücadelenin kadınlarla birlikte
örülmüş olmasının, kadınların hukuki bir metinde temsil edilmesi için yeterli
olmayacağı görülmüştür. Buna karşı kadınların hazırlayıp yayınladığı Kadın ve
Yurttaş Hakları Bildirgesi hem büyük bir yankı uyandırmış hem de eşitlik talep
eden kadınların katledilmelerine gerekçe sayılmıştır. Netice olarak bu
Bildirge, kadın mücadelesinin siyasal ve kamusal pozisyon kazanmasında önemli
bir dönüm noktası olmuştur.
Mary Wollstonecraft tarafından
1792 yılında yazılan “Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi”; kadın-erkek
eşitsizliğinin pratikteki görünümlerine, kadınların neden erkeklerle aynı
haklara sahip olması gerektiğine, eşitliğin nasıl sağlanacağına dair önemli tespit,
tartışma ve önerileri içermektedir. Geleneksel bir yaklaşımla, aydınlanma
geleneğinde yükselen bireysel hak ve özgürlük tartışmalarının kadın
perspektifinden nasıl göründüğüne dair önemli bir köşe taşı olmuştur.[12]
Kadınların ev içi alandan çıkarak kamusal alanı, siyasi temsili ve temel
hakların toplumsal cinsiyet eşitliği ekseninde yorumlanmasını istemeleri
bugünkü insan hakları paradigmasını da etkilemiştir. Yaklaşık üç asırlık
kolektif kadın hakları mücadelesi, kadının kamusal-siyasal alanda var olma ve
toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliğin görünümlerini faş ederek “insan”
onuruna yaraşır bir yaşam kurma arayışıdır.
20. yüzyıl başlarında büyük
savaşların, yıkımların, sanayi devrimlerinin, siyasî değişimlerin yaşanması
kadın hareketini de etkilemiştir. Özellikle Birleşik Krallık ve Amerika’da
varlık gösteren, genelde orta sınıftan oluşan Süfrajetler dönemin en önemli
kadın aktivistleri olmuştur. Radikal bir şekilde kadın haklarını savunan
süfrajetler pasif direniş, açlık grevi gibi dikkat çekici ama şiddet içermeyen
yöntemlerle seçme ve seçilme hakkı taleplerini göstermişlerdir. 1910 yılında
kadın haklarının genişletilmesi için önerilen yasanın reddedilmesi
süfrajetlerin yöntem değiştirerek şiddet protestolarına başlamalarına sebep
olmuştur. Vitrinler taşlanmış, yangınlar çıkarılmış, kamu binalarına bombalı
saldırılar yapılmıştır. İlginçtir ki bu vandal eylemler büyük destek görmüş ve
resmi çevrelerin de ilgisini çekmiştir. 1913 yılında Emily Davison, kralın
izlediği bir at yarışı sırasında protesto amacıyla hipodroma atlamış ve ciddi
bir şekilde yaralandığı için birkaç gün içinde hayatını kaybetmiştir. Birinci
Dünya Savaşı yüzünden oy hakkı kampanyaları geçici olarak durdurulmuştur. Öte
yandan oluşan işçi açığını kadınlar kapatmış, böylece toplumsal ve kamusal
alanda varlığını güçlendirmiştir. Bunun sonucu olarak kadınların seçme ve
seçilme hakkı kabul edilmiştir ve siyasi hak mücadelesi kısmet de olsa amacına
ulaşmıştır. Bu durum, kadınların artık ev dışında varlığını kesin olarak
kanıtladığının bir göstergesidir. Bundan sonra aşamalı olarak dünyanın büyük
bölümünde kadınlar siyasi haklarını elde etmişlerdir.[13]
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, doğal hukuk anlayışına müstenit insan
hakları, devletlerin iç meseleleri olmaktan çıkarak uluslararası arenada
tartışılan bir konu hâline gelmiştir. Birleşmiş Millet tarafından 1948 yılında
ilan edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, insan haklarının uluslararası
ilk belgesi olmuştur. Bu gelişmelerden kadın hareketi/mücadelesi de
etkilenmiştir. Daha önce konuşulmayan, görülmeyen, yok sayılan cinsel istismar,
tecavüz, taciz, cinayet, nefret, seks işçiliği gibi binlerce yıldır var olan
şiddet biçimleri için kadınlar çözümcü yaklaşımlar geliştirmeye ve bunlara
karşı çalışmalara başlamışlardır. Ayrıca iş koşulları, eğitim standartları, ev
içi emek de konuşulmaya başlanmıştır. Ancak insan hakları paradigması tek
başına kadınların görünür/görünmez sorunlarına çare olmaktan uzak kalmıştır.
Birleşmiş Milletler tarafından 1975-1985 yılları arasındaki 10 yıl, “Kadın 10
Yılı” olarak adlandırılmış, kadının insan hakları uluslararası bir kavram
hâline gelmiştir. 1980 yılında da Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın
Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi (CEDAW) imzalanmış ve asırlar süren
mücadelenin sonunda kadına yönelik ayrımcılığı ve kadının insan haklarını
vurgulayan ilk hukuki metin olma niteliğini kazanmıştır. [14]
FEMİNİST HUKUK TEORİSİ
İlk toplumlardan günümüze yaklaşırken insan hakları ve insanlık onuru
lehine büyük bir ilerleme kat edildiği şüphesizse de bu ilerlemenin tüm
insanlar için eşit olup olmadığı tartışmalıdır. “Herkes için her koşulda her
zaman” geçerli olduğu savunulan insan haklarına erişimin; cinsiyet, ırk, inanç
farklı veya bölgesel, sosyoekonomik farklılık sebebiyle zorlaştığı
görülmektedir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, İnsan Hakları Avrupa
Sözleşmesi, BM Medeni ve Siyasal Hakları Sözleşmesi gibi temel insan hakları
metinleri; insan haklarının herkes için olduğunu vurgulasa da kadınların, insan
haklarına erişmede erkeklerle aynı koşullara sahip olmaması kadının insan
hakları vurgusuna ihtiyaç doğurmuştur.[15]
İlk olarak 18. yüzyıl aydınlanma düşüncesinin liberal karşılıklarından biri
olan feminizm, hukuki karşılığını 20. yüzyılın ikinci yarısında hukuk
felsefesinin bir ürünü olan eleştirel hukuk çalışmaları altındaki feminist
hukukta bulmuştur. İnsan hakları paradigmasının, bireysel hak ve özgürlük
çerçevesine alınmış liberal düzlemine karşı feminist hukuk bilimi kadının
maduniyeti aşarak hukuk karşısında nasıl bir özne olduğunu, liberal insan
hakları değerlerinden nasıl yararlanacağını ve eşitlik taleplerinin hukukta
hangi yöntemle/yorumla karşılanacağını tartışmaya açmıştır. Bir yönüyle kadın
mücadelesinin kamusal ve kolektif hâle gelmesi, hukuka dair feminist faaliyeti
de bireyci yaklaşımdan uzaklaştırarak evrensel olarak kadın kimliği ve kadınlık
deneyimleri üzerinde yoğunlaşmaya sevk etmiştir. Feminist Hukuk Teorisi,
kavramsal olarak, ilk kez 1978 yılında ABD’de Ann Scales tarafından dile
getirilmiştir. Yaklaşık yarım asırdır da liberal hukukun, hukukun üstünlüğü ve
hukuki hiyerarşi önermelerine karşı kadın deneyimini önceleyen ve kadın
perspektifinden çözümlemeler sunan önemli bir eleştirel hukuk kolu olmuştur. [16]
Feminist hukuk teorisi, hukuku salt “kadın” sorunuyla değerlendiren bir dar
çerçeve değil, aksine hukukun ataerkil ve eşitsiz yapısının tabanına işaret
eden ve hukukun her alanına feminist bakış açısıyla sosyal bir analiz
geliştirmeye çalışan felsefe faaliyetidir. Bu faaliyet, kadın mücadelesiyle iç
içe geçtiğinden kolektif ve pratik hayatın gerçekleriyle paralel
ilerlemektedir. Teori; ev içi şiddetten kamusal şiddete, pornografi
eleştirilerinden kadının cinsel sömürüsüne, iş hukukundan medeni hukuka her alanda
kadının hukuktaki konumunu ve insan haklarının toplumsal cinsiyet eşitliği
çerçevesinden yorumunu ele almaktadır. [17]
Feminist hukuk teorisi; kendi içerisinde eşitlikçi, farklılık yanlısı,
kültürel, radikal, postmodern kollara ayrılarak insan hakları ve hukuk yorumu
tartışmalarına farklı pencerelerden bakmaktadır. Eşitlikçi yaklaşım, liberal
bir çizgide, kadınlarla erkeklerin şekli anlamda eşitliğini ve erkeklerle
kadınlara hukuk karşısında daima aynı muamelenin yapılmasını savunmaktadır.
Farklılık yanlıları, toplumsal cinsiyet farklılıkların kadın ve erkek
arasındaki biyolojik cinsiyet farkından doğduğu savıyla hareket etmektedir. Bir
kısmı kadınlara hem biyolojik cinsiyet hem toplumsal cinsiyet farkı sebebiyle(
hamilelik, emzirme, çocuk bakımı gibi konularda) özel hakların tanınması
gerektiğini savunurken bir kısmı yalnızca biyolojik cinsiyetten doğan farklarda
bu hakların gündeme gelebileceğini savunmaktadır. Kültürel feminist hukuk
teorisi, kadınlarla erkekler arasındaki farklara olumsuz bir anlam atfetmeden
kadınlığa özel (hamilelik, menstrüasyon, emzirme gibi) deneyimler üzerinde
yoğunlaşmıştır. Ancak bu teoride kadın ve erkek arasındaki farklılıklara
ilişkin açıklamaların toplumsal cinsiyet farkını, eşitsizliğe varacak bir
skalada genişletme riski bulunmaktadır. Radikal teori, diğerlerinden farklı
olarak kadını birey olarak değil bir sınıf olarak değerlendirmektedir.
Teorisyenlere göre kadınların maruz kaldığı negatif ayrımcılık farktan değil
eril tahakkümden doğmakta; heteroseksüel cinsellik, toplumsal cinsiyet
hiyerarşisini kurmak için kullanılmaktadır. Radikal feminist hukukçular,
tahakkümün ve eşitsizliğin ortadan kaldırılması için kadınları cinsel şiddetten
koruyacak ve bir sömürü olarak gördükleri pornografiyi yasaklayacak yasaların
yapılmasını savunmaktadır. Teori; kadın cinselliği, rıza, cinsel sömürü,
pornografi ve seks işçiliğine ilişkin tartışma ve eleştirileriyle günümüze
uzanan önemli bir feminist mücadele hattı inşa etmiştir. Postmodern feminist
hukuk teorisi ise kadın kimliğini; ırk, kültür, cinsel yönelim, yaş, inanç gibi
farklılıklarla birlikte ele alarak, dilin keskin ve ikili yapısına yönelik
eleştirilerle evrensel bir ortak kadın tanımı arayışında olmuştur. [18]
Feminist hukuk teorisinin en büyük tartışmalarından biri kamusal alan-özel
alan ayrımıdır. Zira toplumsal cinsiyet rolleri sebebiyle kadın, özel alan olan
evde, ailede kalmaktadır. Kadının özel alanda kalan konumu, yalnızca kamusal
alanda var olamama sorunu değil ev içi emek ve bakım yükümlülüğünün
görünmezliğine de işaret etmektedir. İnsan hakları metinlerinde kamusal alanda,
çalışma yaşamına dair eşitlik vurguları yapılsa da kadının ev içi emeği yok
sayılmaktadır. Böylece herkes için eşitlik ve insanlık onuru vaat eden insan
hakları ve yorumu karşısında dünyanın görece yarısını oluşturan kadınları ve
kadın emeğini adeta hayalet gibi görünmezdir. Bu nedenle kadının emeğini yok
sayan; fırsat eşitsizliği, toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve rolleri sebebiyle kadını
ikincilleştiren hukuka karşı feminist hukuk teorisi, kadının insan haklarını
görünür kılan ve kamusal alana taşıyan bir nitelik kazanmaktadır.
KADININ İNSAN HAKLARINDAN KASTEDİLEN NEDİR?
Kadının insan haklarına ilişkin
tartışmalar özellikle kadınlık deneyimine, ister biyolojik sebeplere dayansın
ister bağımsız gelişsin toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve rollerine içkindir.
Kız çocuklarının okullaşma oranının oğlanlara oranla düşük oluşu, işe alımda
veya emeğin ücretlendirilmesinde farklı muameleye maruz kalma, istihdamda eşit
fırsatlara sahip olmama, genital sakatlama (kadın sünneti), genital
rahatsızlıklarda veya cinsel yolla bulaşan hastalıklarda stigmatizasyon ya da
şiddet tehlikesi sebebiyle tedaviye erişememe, kürtaja erişememe ya da kürtaja
zorlanma, evliliğe zorlanma, cinselliğin ayıplanması, cinselleştirilmiş şiddete
maruz kalma, taciz, pornografi, savaşta cinsel şiddet, boşanmanın fiilen ya da
sosyal duvarlarla engellenmesi, ev içi emeğin görünmezliği, mecburi bakım veren
olma vb. konular kadının insan hakları kavram setine duyulan ihtiyacın bazı
sebepleridir.
Şiddet ve kötü muamele hem
uluslararası belgelerde hem de devletler tarafından iç düzenlemelerle
yasaklanmasına karşın kadına yönelik fiziksel, cinsel, ekonomik, psikolojik
şiddet ve ısrarlı takip önemli ve yaygın bir sorundur. Bu sebeple 2011 yılında
bilinen adıyla İstanbul Sözleşmesi ya da tam adıyla Kadınlara Yönelik Şiddet ve
Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye İlişkin Avrupa Konseyi
Sözleşmesi hazırlanarak imzaya açılmıştır. Binlerce yıllık bir problem olan ev
içi şiddet, ancak 2011 yılında uluslararası arenada bir hukuk metninde
düzenlenmiştir. Türkiye’de, Sözleşme’yi dayanak kabul eden, şiddet tehdidini
dâhi dikkate alan düzenlemeler içeren bir tedbirler kanunu olarak 6284 Sayılı
Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun hazırlanarak
yürürlüğe girmiştir. Bu hukuki metinler, kadının toplumsal cinsiyet sebebiyle
maruz kaldığı şiddete duyarlı bir çerçeve çizerek yaşam ve işkenceye, onur
kırıcı/kötü muameleye maruz kalmama hakkını teminat altına almaktadır.
Dünyanın çeşitli yerlerinde hâlâ
kültürel, dini, sosyal sebeplerle kız çocukları ve kadınlar regl utandırmasına
maruz kalmaktadır. Cinsel sağlıkla ve üreme sağlığıyla ilgili hizmetlere
erişimde ayıplama, toplumsal baskı ya da ekonomik yetersizlik gibi sebeplerle
erişimde aksaklıklar yaşanmaktadır. Zorlu davalardan kabul edilen ve (kadının
kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkı ile fetüsün yaşam hakkı bağlamında)
çatışan hakların odağında duran kürtaj konusu, dünyanın her yerindeki kadınlar
için bazen zorlanmaları bazen engel olunması sebebiyle hâlâ büyük bir tartışma
konusudur. Hakların çatışmasına ilişkin karşıt görüşler, kürtaj konusunu,
kadınların karar alma süreçlerini olumsuz etkileyerek istenmeyen gebelikleri
devam ettirmeye zorlayacak bir zemine çekmektedir. Fransa’da 28 Şubat’ta
senatoda geçen yasa tasarısıyla kürtaj ilk kez anayasal güvence altına
alınmıştır. Ancak dünyanın çeşitli yerlerinde kürtaj ya kanunen ya da fiilen
yasaklı durumdadır. Sağlık hizmetlerinin kadınların temel sağlık hakları gözetilerek
revize edilmesi, kadının insan hakları meselesidir.
Kadınlar; fırsat eşitsizliği,
okullaşma oranının erkeklere oranlara düşük olması gibi sebeplerle istihdamda
daha dezavantajlı bir konumda bulunmaktadır. Kadınlara Yönelik Her Türlü
Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi (CEDAW), çalışma yaşamında
kadına yönelik ayrımcılığı açıkça yasaklayarak sosyal güvence, hamilelik ve
analık izni, bakımevleri konularında detaylı düzenlemeler yapmıştır. Kadınların
biyolojik ya da toplumsal cinsiyet sebebiyle deneyimlediği veya maruz kaldığı
hâllere ilişkin hukukî düzenlemeler yapılması; kadınların erkeklerle eşit
muameleye ve fırsatlara sahip olması için gereklidir. Toplumsal cinsiyet
eşitsizliği sebebiyle çocuğun bakım yükü (emzirme ve temel bakımı da aşarak)
tümüyle bir kadın görevi olarak kodlandığından, kadın personel çalıştıran iş
yerlerinde kreş/bakımevi/emzirme odası bulunması kadınların iş hayatına
katılımını kolaylaştırmaktadır.
Kadınların, erkeklere göre çok
daha yakın bir tarihte elde ettiği siyasal hakların tesisinde hâlâ problemler
bulunmaktadır. Siyasi temsilde, seçimlerde, yönetici pozisyonlarında cinsiyet
kotası pozitif ayrımcılıktan ziyade dünyanın yarısı oluşturan kadınların
hakkıyla temsilini sağlamakla birlikte erkeklerle hiçbir zihinsel kapasite
farkı bulunmayan kadınların eşit muameleye ve fırsat eşitliğine sahip olması
için önemli bir eşiktir.
Eşitliği sağlamak; ister
biyolojik cinsiyetten ister toplumsal cinsiyet eşitsizliğinden kaynaklansın;
kadınlara yönelik ayrımcılığı, özel şiddet biçimlerini, ihlâlleri ve
deneyimleri ancak ve ancak bunları gözeten bir perspektifle yapılacak hukukî
düzenlemelerle mümkündür. Yapılacak düzenlemelerin ve pozitif ayrımcılığa
ilişkin yaklaşımların toplumsal cinsiyet çerçevesinden değerlendirilmesi;
eşitliğin salt şekli bir husus olmasının önüne geçerek insan haklarının
ideasına uygun olarak tüm insanlar için her zaman her koşulda insan haklarının
tesisi için gereklidir. Kadının insan hakları, bir kadın sorunu/talebi olmaktan
çok öte temel insan hakları meselesidir ve insan haklarının gereği olarak
herkes tarafından savunulmalıdır.
KAYNAKÇA
1-
Akal, C. B. (2023), “Hukuk Nedir?”,
İstanbul, Zoe Kitap
2-
Arıkan, G. (1997), “Ataerkillik
Kavramıyla İlgili Sosyolojik Tartışmalar”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Dergisi, Cilt 14 Sayı 1-2, s. 1-24
3-
Atak, S. (2000), Kadınların İnsan
Hakları, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
4-
Balta, S. (2021), Ayırımcılık,
Siyaset ve Kadınların İnsan Hakları: Medyanın Etkileri Üzerine Bir İnceleme,
Yüksek Lisans Tezi, Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
5-
Çağlar Gürgey, F. İ. (2014) “
‘Feminist Hukuk Kuramı’ Nedir?”, Hukuk Kuramı, C. 1, S. 5, Eylül-Ekim 2014, s.
28-44
6-
Çağlar Gürgey, F. İ. (2003),
“Feminist Perspektiften İnsan Hakları”, Ökçesiz, H. (Hazırlayan), Hukuk
Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi 7, İstanbul, s. 73-98 https://hfsa-sempozyum.com/wp-content/uploads/2019/02/HFSA7-Tam-Metin.pdf
Son Erişim Tarihi: 22/03/2024
7-
De Gouges, Olympe, Kadının Ve Kadın
Yurttaşın Haklar Bildirgesi; Çev: Arş. Gör. Ece ÖZTEPE https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/629497
Son Erişim Tarihi: 22/03/2024
8-
Deniz, D. (1998), Kadının İnsan
Hakları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesindeki Kadın Davaları, Yüksek Lisans
Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
9-
Durak, M. (2022), Kadının İnsan
Haklarının Korunmasında Kültürel Görecilik Ve Evrensel İnsan Hakları Gerilimi
Kadın Sünneti Üzerinden Bir Tartışma, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Hacettepe
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
10-
Erişgin, Ö. S. (2013), “Roma
Toplumunda Kadının Konumu”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 4
Sayı: 2, s. 1-31
11-
Karaaslan, Ü. (2015), 19. Yüzyılda
Batı’da Kadın Hareketinin Tarihsel Gelişimi, Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli,
Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
12-
Karaaslan, D. (2016), “Antik
Yunan’da Kadın Olmak”, Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 1,
Sayı 2, s. 159-174
13-
Moroğlu, N. (2018), “Uluslararası
ve Ulusal Hukukta Kadının İnsan Hakları”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi
Dergisi, Cilt XIII, Sayı.1
14-
Özbudun, S., Şafak, B., Altuntek,
N. S. (2014), Antropoloji Kuramlar Kuramcılar, Ankara, Dipnot Yayınları
15-
Wollstonecraft, M., Çev: Hakyemez,
D., (2023), Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi, İstanbul, Türkiye İş Bankası
Kültür Yayınları
16-
Yamaner, O. (2014), “Birinci Dünya
Savaşı’nda İngiliz Kadını Üzerine Bir İnceleme: Savaşın İngiliz Kadınının
Hayatına Etkisi” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 42, s.
145-149
17-
Yanıkkaya Aydemir, P. (2012),
“Antropolojide sınıf ve toplumsal cinsiyet gerilim hattında Marksist ve
feminist yaklaşımlar”, İnsanbilim Dergisi, İnsanbil Derg 1(2), s. 108-120
18-
Yükselbaba, Ü. (2016), “Feminist
Perspektiften Hukuk”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: 74
Sayı: 1, s. 123-138
[1] İstanbul
Barosu Kadın Hakları Merkezi Üyesi
[2] Atak, S. (2000),
Kadınların İnsan Hakları, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü
[3] Atak, S. (2000),
a.g.e, Ayrıca bkz: Moroğlu, N. (2018), “Uluslararası ve Ulusal Hukukta Kadının
İnsan Hakları”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt XIII,
Sayı.1
[4] Deniz, D. (1998),
Kadının İnsan Hakları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesindeki Kadın Davaları,
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
[5] Yanıkkaya Aydemir, P. (2012), “Antropolojide sınıf ve toplumsal
cinsiyet gerilim hattında Marksist ve feminist yaklaşımlar”, İnsanbilim
Dergisi, İnsanbil Derg 1(2), s. 108-120
[6]
Özbudun, S., Şafak, B., Altuntek, N. S. (2014), Antropoloji Kuramlar
Kuramcılar, Ankara, Dipnot Yayınları
[7] Özbudun, S., Şafak,
B., Altuntek, N. S. (2014), a.g.e
[8] Akal, C. B. (2023),
“Hukuk Nedir?”, İstanbul, Zoe Kitap
[9] Özbudun, S., Şafak, B.,
Altuntek, N. S. (2014), Antropoloji Kuramlar Kuramcılar, Ankara, Dipnot
Yayınları
[10]
Karaaslan, D. (2016), “Antik Yunan’da Kadın Olmak”, Siirt Üniversitesi İlahiyat
Fakültesi Dergisi, Cilt: 1, Sayı 2, s. 159-174
[11] Erişgin, Ö. S. (2013),
“Roma Toplumunda Kadının Konumu”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi,
Cilt: 4 Sayı: 2, s. 1-31
[12] Wollstonecraft, M.,
Çev: Hakyemez, D., (2023), Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi, İstanbul,
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
[13] Yamaner, O. (2014),
“Birinci Dünya Savaşı’nda İngiliz Kadını Üzerine Bir İnceleme: Savaşın İngiliz
Kadınının Hayatına Etkisi” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,
Sayı: 42, s. 145-149
[14] Moroğlu, N. (2018), “Uluslararası ve Ulusal Hukukta Kadının İnsan
Hakları”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt XIII, Sayı.1
[15]
Karaaslan, Ü. (2015), 19. Yüzyılda Batı’da Kadın Hareketinin Tarihsel Gelişimi,
Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
[16] Çağlar Gürgey, F.
İ. (2014) “ ‘Feminist Hukuk Kuramı’ Nedir?”, Hukuk Kuramı, C. 1, S. 5,
Eylül-Ekim 2014, s. 28-44 ve yine Bkz: Çağlar Gürgey, F. İ. (2003), “Feminist
Perspektiften İnsan Hakları”, Ökçesiz, H. (Hazırlayan), Hukuk Felsefesi ve
Sosyolojisi Arkivi 7, İstanbul, s. 73-98
https://hfsa-sempozyum.com/wp-content/uploads/2019/02/HFSA7-Tam-Metin.pdf
Son Erişim Tarihi: 22/03/2024
[17] Yükselbaba, Ü.
(2016), “Feminist Perspektiften Hukuk”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi
Mecmuası, Cilt: 74 Sayı: 1, s. 123-138
[18] Çağlar Gürgey, F.
İ. (2014) “ ‘Feminist Hukuk Kuramı’ Nedir?”, Hukuk Kuramı, C. 1, S. 5,
Eylül-Ekim 2014, s. 28-44 ve yine Bkz: Çağlar Gürgey, F. İ. (2003), “Feminist
Perspektiften İnsan Hakları”, Ökçesiz, H. (Hazırlayan), Hukuk Felsefesi ve
Sosyolojisi Arkivi 7, İstanbul, s. 73-98
https://hfsa-sempozyum.com/wp-content/uploads/2019/02/HFSA7-Tam-Metin.pdf
Son Erişim Tarihi: 22/03/2024
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder